Масты

Вось ужо паўстагоддзя населены пункт з арыгінальнай назвай Масты мянуецца горадам. Сёння гэта раённы цэнтр Гарадзенскай вобласці з насельніцтвам 17,5 тысячы чалавек. Упершыню ён згадваецца ў Літоўскай метрыцы пад 1486 годам як мястэчка, цэнтр воласці Гарадзенскага павета Трокскага ваяводства. У 1897 годзе ў гэтым мястэчку жыло 2 633 жыхара, была народная вучэльня і ліманаднае прадпрыемства. Менавіта тут 29 красавіка 1897 года ў сям'і мясцовага бухгалтара нарадзіўся Сяргей Міхайлавіч Шпігельглас - у будучыні кіраўнік вонкавай выведкі Савецкага Саюза.

Здольны юнак скончыў рэальную вучэльню ў Варшаве і паступіў на юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта. З трэцяга курсу Сяргей быў забраны на ваенную службу і накіраваны ў школу прапаршчыкаў у Петраградзе. Пасля яе заканчэння ён служыў у 42-м запасным палку. Цікава, што за час вучобы Шпігельглас авалодаў польскім, нямецкім і французскім мовамі. З красавіка 1918 года будучы выведнік працаваў загадчыкам фінансавай часткай Мосгубваенкамата. Пасля яго скасавання, з студзеня 1919 гады, Шпігельглас працаваў ў органах Вайскоўвага кантролю. У 1919 годзе ў 22-летнім веку Сяргей уступае ў шэрагі РКП(б). Менавіта тады Шпігельглас паступіў на працу ў так званую экспедыцыю Кедрова, якая  практычна выконвала задачы ваеннай контрвыведкі. Пасля рэарганізацыі ў 1919 году экспедыцыя Кедрова была ўключаная ў склад Адмысловага аддзела ВЧК. Па заданні кіраўніка Адмысловага аддзела ВЧК Міхаіла Сяргеевіча Кедрова Шпігельглас выязджаў у розныя гарады і раёны, у тым ліку ў Віцебск, дзе спелі контррэвалюцыйныя змовы і мецяжы, рыхтаваліся да выступу супраць савецкай улады сілы варожага падполля.

У 1921 годзе Сяргея Міхайлавіча накіроўваюць на кіруючую працу ў ЧК Беларусі.Яму было толькі 24 гады. Але ўжо з студзеня 1922 года Шпігельглас становіцца ўпаўнаважаным 6-га аддзела КРО ОГПУ, а затым - замежнага аддзела ОГПУ. У тым жа 1922 году Дзяржынскі накіраваў яго ў спецкамандзіроўку ў Манголію, дзе прыйшлося дапамагаць мангольскім калегам у працы па выкрыцці і спыненню дзейнасці белагвардзейскіх фармаванняў. У гэты перыяд выявіліся здольнасці Шпігельгласа як выведніка-аналітыка. Выкарыстаючы агентурныя магчымасці, ён інфармаваў Цэнтр аб становішчы ў Манголіі, а таксама аб стратэгічных планах Японіі і колаў Кітая на Далёкім Усходзе.

Аб тым, наколькі кіраўніцтва ОГПУ высока ацаніла дзейнасць Сяргея Міхайлавіча ў Манголіі, сведчыць той факт, што ў верасні 1926 года яго прызначаюць на адказны пост памочніка начальніка вонкавай выведкі. На гэтай пасадзе маёр дзяржбяспекі Шпігельглас знаходзіўся дзесяць гадоў. З 25 верасня 1936 года ён становіцца намеснікам начальніка 7-го аддзела Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС СССР. У гэты перыяд Шпігельглас неаднаразова выконваў спецзаданні ў Кітаі, Нямеччыны і Францыі. Так, пад прыкрыццём уладальніка рыбнай крамы Сяргей Міхайлавіч узначальваў нелегальную выведвальную сетку ў Парыжы. У шырока вядомай кнізе аднаго з кіраўнікоў савецкіх органаў бяспекі генерал-лейтэнанта Паўла Судаплатава "Спецаперацыі. Лубянка і Крэмль 1930-1950 гады"(М., 1997 г.) ёсць такія радкі:"Паведамленні, якія з'явіліся раней на Захадзе, у якіх Эйтынгону прыпісвалася важная роля ў правядзенні аперацыі выкрадання ў 1937 году генерала Мілера, кіраўніка Равса (Расійскі Агульнавайсковы Саюз), не адпавядаюць рэчаіснасці. Выкрадзены ён быў пры ўдзеле генерала Скобліна (кодавая мянушка "Фермер"),  які эміграваў у Парыж і дзейнічаў там пад непасрэдным кіраўніцтвам Шпігельгласа".

Сяргей Шпігельглас быў, несумнеўна, умелым і эфектыўным выведнікам. Яго справаздачы, падпісаныя псеўданімам ”дуче”, захоўваюцца ў асабістай справе буйнага савецкага агента, былога генерала Белага войска Мікалая Скобліна. За мяжой савецкі кат жыў пад чужым імем. Яго сапраўднае прозвішча ў Парыжы ведалі толькі некалькі кадравых працаўнікоў рэзідэнтуры савецкай выведкі, якія працавалі пад дыпламатычным прыкрыццём.

Улічваючы важнасць аперацыі па выкраданні Мілера, Шпігельглас асабіста ўзначаліў "мабільную групу", якая ў верасні 1937 гады прыбыла ў Парыж. Яго правай рукой у камандзе быў выхадзец Менска дасведчаны баявік Якаў Серабранскій, які меў пашпарт на прозвішча Болдзіна. У "лятучы атрад" Шпігельгласа ўвайшлі яшчэ два кіруючых супрацоўніка НКУС - капітаны дзяржбяспекі Георгій Касенка (Фін) і Міхась Грыгор'еў (Аляксандраў), а таксама малады супрацоўнік Веніямін Гражуль. Мілер быў схоплены ўдзельнікамі "мабільнай групы" прама на вуліцы. Яго запхнулі ў машыну, усыпілі хлараформам і звязалі. Потым Мілера адвезлі ў партовы горад Гавр, дзе пасадзілі на грузавое судна "Марыя Ўльянава". 30 верасня Мілер быў ужо ва ўнутранай турме на Лубянцы пад № 110. Там ён знаходзіўся год і восем месяцаў. Яго не раз дапытваў і сам Ежоў. Пасля следства па прысудзе (завочнаму) Ваеннай калегіі Вярхоўнага суду СССР ён быў расстраляны ў 1939 годзе.

Менавіта Сяргей Міхайлавіч Шпігельглас (псеўданім Дуглас) у 1937 году кіраваў выкраданнем генерала Е.К.Мілера, які ўзначальваў РОВС, арганізаваў вываз з Францыі ў Іспанію каштоўнага агента ІНО у РОВС генерала Н.У.Скобліна. Ён актыўна працаваў супраць Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў (ОУН) і яе кіраўніка Яўгена Канавальца. 23 траўня 1938 года гэты лідэр украінскіх нацыяналістаў загінуў ад выбуховай прылады ў рэстаране "Атланта"у Ратэрдаме, якое прывёў у дзеянне Павел Судаплатаў (Андрэй).Так было выканана даручэнне Сталіна.

Пад непасрэдным кіраўніцтвам Дугласа савецкая выведка здабыла сакрэтныя матэрыялы германскага генеральнага штаба, вядомыя як "Завяшчанне Секта" у якіх шла размова аб ваеннай дактрыне Нямеччыны ў адносінах да СССР. Выязджаючы ў Іспанію ў перыяд грамадзянскай вайны, Шпігельглас аказваў аператыўную дапамогу рэзідэнтуры, кіраваў адмысловымі аперацыямі выведвальна-дыверсійных "лятучых атрадаў" у тыле франкістаў.

Пасля раптоўнай смерці кіраўніка 7-го аддзела Галоўнага упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС Абрама Слуцкага з лютага па лістапад 1938 года абавязкі кіраўніка гэтага аддзела выконваў маёр дзяржбяспекі Сяргей Шпігельглас. Гэта быў адзіны кіраўнік савецкай вонкавай выведкі, які нарадзіўся на тэрыторыі Беларусі.

У 1937 годзе савецкае кіраўніцтва даручыла Шпігельгласу выключна цяжкую задачу: ухіліць галоўнага ворага Сталіна - Льва Троцкага. У то час у НКУС ён быў галоўным "ліквідатарам". Аднак уцёкі на Захад у ліпені былога рэзідэнта вонкавай выведкі ў Іспаніі Аляксандра Арлова зрабіў немагчымым яе выкананне, бо ананімным лістом Арлоў папярэдзіў Троцкага аб тым, што на яго рыхтуецца замах.

Новы першы намеснік наркама ўнутраных спраў СССР Лаўрці Берыя не прамінуў скарыстацца сітуацыяй, якая склалася, каб ухіліць Шпігельгласа і прызначыць на яго месца свайго стаўленіка Деканозава.Ён ініцыяваў камісію, якая збірала звесткі з кампраметацыяй ката з Мастоў.

У лістападзе 1938 гады Шпігельглас быў арыштаваны па абвінавачванні ў "падмане партыі" і зрыве яе важнага даручэння. Шпігельглас прызнаўся ва ўсіх злачынствах у якіх яго абвінавачвалі. За здраду Радзіме, удзел у змоўніцкай арганізацыі, шпіянаж і сувязь з ворагамі народа ён быў асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суду СССР да вышэйшай меры пакарання. Шпігельглас быў расстраляны ў кастрычніку 1941 года. Па іншых дадзеных, гэта адбылося 29 студзеня 1941 года.