Масты

На мінулым тыдні Расея абурана абрынулася на прэзідэнта Буша за яго выступ з нагоды Тыдня заняволеных народаў (20-26 ліпеня), заснаванага для прыцягнення ўвагі да краінаў, якія жывуць пад няволяй камуністычных і іншых дэспатычных рэжымаў. Буш сказаў: "У XX стагоддзі была нанесена параза злу савецкага камунізму і нацысцкага фашызму, і з з'яўленнем новых дэмакратый свабода распаўсюдзілася па свету".

Міністэрства замежных спраў Расеі заявіла, што ацэнка нацысцкага фашызму і савецкага камунізму як "адзінага зла" - гэта абраза, якая "раніць сэрцы" ветэранаў Другой сусветнай вайны ў Расеі і краінах саюзнай кааліцыі, у тым ліку ў ЗША. "Асуджаючы злоўжыванні ўладай і неапраўданую суровасць унутрапалітычнага курсу савецкага рэжыму таго часу, мы, тым не менш, не можам раўнадушна паставіцца да спробаў зраўнаваць камунізм з нацызмам і пагадзіцца з тым, што яны кіраваліся аднымі і тымі жа намерамі і памкненнямі", - сказанае ў заяве Мзса.

У рэчаіснасці сцвярджэнне Буша адпавядае рэчаіснасці: паміж гітлераўскай Нямеччынай і сталінскай Расеі няма асобай розніцы. Калі ў верасні 1939 гады пачалася Другая сусветная вайна, нацысцкая Нямеччына і Савецкі Звяз былі саюзнікамі: уласна, Сталін і Гітлер развязалі вайну разам.

Пакт Молатава-Рыбентропа ад 23 жніўня ўяўляў сабой дамову аб узаемным ненападзе, заключаны Нямеччынай і Расеяй; але таемны пратакол  да дамовы, таксама падрыхтаваў глебу для расколу Еўропы шляхам падзелу Фінляндыі, Эстоніі, Латвіі, Літвы, Польшчы і Румыніі на сферы ўплыву. 1 верасня Нямеччына ўварвалася ў Польшчу з поўначы, поўдні і захаду, а 17 верасня ў Польшчу з усходу ўварваўся Сталін.

Але гэта быў толькі пачатак. Другой кампаніяй вайны стала агрэсія СССР супраць Фінляндыі ў лістападзе 1939 гады; і толькі трэцяя кампанія супраць Даніі і Нарвегіі (у красавіку) была чыста германскай аперацыяй. Чацвёртая кампанія - уварванне ў Францыю ў траўні 1940 гады - суправаджалася тым, што Сталін анэксаваў Эстонію, Латвію і Літву. У гэты перыяд Сталін быў самым верным саюзнікам Гітлера. Без савецкай нафты і збожжа Гітлер, верагодна, не пратрымаўся бы ў першы год вайны. Сталін нават загадаў еўрапейскім камуністам не садзейнічаць барацьбе сваіх урадаў з Гітлерам.

У акупаваных краінах - напрыклад, у Польшчы - нацысцкае гестапа і савецкі НКУС працавалі разам. Германская таемная паліцыя забівала людзей у сваёй акупацыйнай зоне па расавай прыкмеце. Савецкая таемная паліцыя ў сваёй зоне забівала людзей, зыходзячы з сацыяльных або палітычных прыкмет. Нацысты з СС перадавалі савецкім уладам украінскіх нацыяналістаў, а НКУС выдавала гестапа збеглых нямецкіх камуністаў.

Толькі пасля таго, як два таталітарных лідэра не змаглі дамовіцца паміж сабой аб падзеле свету, паміж імі пачалася вайна. У чэрвені 1941 гады Гітлер уварваўся ў СССР; у выніку была створаная антынацысцкая кааліцыя, якая дапамагла Западу выжыць і з заканчэннем вайны выратаваць палову Еўропы ад таталітарызму. Але для астатняй Еўропы, якая заставалася пад уладай камуністычнага рэжыму, Другая сусветная скончылася толькі ў 1991 году, з распадам савецкай імперыі.

У сваёй выдатнай кнізе "Няпростая перамога" брытанскі гісторык Норман Дэвіс заклікае нас памятаць, што "у вайне ў Еўропе гралі кіруючую ролю два зласлівых монстра, а не адзін. І той, і іншы монстар пажралі лепшых людзей на ўласнай тэрыторыі перад тым, як кінуцца ў бой не на жыццё, а на смерць, дамагаючыся вяршэнства. Трэцяя сіла, якая ўдзельнічала ў бітве, - заходнія дзяржавы - на пачатковым этапе былі на грані згубы і змаглі аднавіць свой уплыў далёка не адразу".

Гэтае сцвярджэнне ні ў якой меры не абражае мільёны людзей, якія ваявалі з нацыстамі. Ахвярамі злачынстваў Сталіна і Гітлера былі і жыхары Савецкага Звяза. Страты СССР у Другі сусветнай вайне былі вельмі высокімі - па некаторых адзнаках, з якімі згодзен і Дэвіс, гаворка ідзе аб 27 млн вайскоўцаў і мірных грамадзян. Але ў гэтыя страты ўваходзяць не толькі тыя, хто загінуў у выніку ўварванні Нямеччыны, - гэта таксама ахвяры рэпрэсій і дэпартацый, ажыццёўленых камуністычным рэжымам, і вайскоўцы, знішчаныя савецкімі ўладамі. На погляд Дэвіса, колькасць савецкіх вайскоўцаў, якія былі забітыя сіламі НКУС, пераўзыходзіць агульны аб'ём баявых страт брытанскай і амерыканскай войскаў.

Так чаму жа ў некаторых кjkf[ злачынства камуністычнага рэжыму дагэтуль не асуджаныя? І сёння шматлікія паказваюць: тады як злачынствы нацызму былі даказаныя і асуджаныя на Нюренбергскім працэсе, злачынствы камуністычнага рэжыму ўсё яшчэ не даследаваны. Іншыя ўстрымліваюцца ад асуджэння камунізму, ведаючы, што Гітлер лічыў бальшавізм сваім галоўным супернікам, і асцерагаючыся такім чынам апынуцца аднадумцамі нацыстаў.

Гэтая пазіцыя нелагічная. Калі мы назіраем, як двое гангстэраў б’юцца паміж сабой і адзін забівае іншага, першы пасля гэтага застаецца ўсё такім жа злачынцам.

Коммунистический террор относился к той же категории бесчестного поведения, как и преступления "третьего рейха". На деле он длился дольше и уничтожил намного больше людей, чем нацисты. Отсюда не следует, что нацисты лучше коммунистов. И те и другие попирали свободу и достоинство человека и подлежат одинаковому осуждению как зло XX века.

Камуністычны тэрор адносіўся да той жа катэгорыі ганебных паводзінаў, як і злачынствы "трэцяга рэйха". На справе ён доўжыўся даўжэй і знішчыў нашмат больш людзей, чым нацысты. Гэта не значыць, што нацысты лепш камуністаў. І тыя і іншыя знішчалі волю і вартасць чалавека і падлягаюць аднолькаваму асуджэнню як зло XX стагоддзя.

Март Лаар, былы прэм'ер-міністр Эстоніі, заснавальнік Фонду расследавання злачынстваў камуністычнага рэжыму

The Wall Street Journal